تقدس درخت در فرهنگ ايران

سرو چهار هزار ساله ابركوه يزد

درخت گردوي هزار و پانصد ساله در روستاي تفرش

تقدس درخت در فرهنگ غني ايران

دست در دست هم كاشت و پرورش درختان را زنده كنيم

طبیعت و كاشت درخت در ايران جایگاه بسیار والایی داشته است . شوربختانه آنچه امروز در اطراف ما دیده می شود هیچ همخوانی با این باور نيك نیاکان ما ندارد . در روستاهای ایران از کردستان و آذرآبادگان گرفته تا خراسان و کرمان و مرکزی و شمال . . . مردمان ساده و حتی به ظاهر کم دانش به احترام طبیعت پس از بدنیا آوردن فرزند خود یک نهال میوه در خاک می کارند . این باور نیک معنوی از یک سو برای انسان که ممکن است در آینده مقداری از مزایای طبیعت استفاده کند جایگزینی می شود تا طبیعت نه تنها به مروز زمان متضرر نشود بلکه گسترش نیز پیدا کند . از سوی دیگر ذخیره ای مادی برای همان فرزند در سنین بالاتر می باشد . درختان عموما گردو , بادام و میوهای سودمند است كه افراد ديگر نيز از ميوه هاي آن درخت بهره مي برند . همچنين به باور نياكان ما حتي تا همين چند سال گذشته چنين امري رايح بوده است كه كاشت هر نهال درخت در زندگي انسان , مايه افزايش طول عمر مي گردد و بايستي به اين مهم مبادرت ورزيد . همچنين جشن سيزده بدر و به دامان طبيعت رفتن و از آن طراوت و زيبايي بهار استفاده كردن نيز يكي ديگر از جايگاه هاي والاي طبيعت در نزد ايرانيان است . زرتشت بزرگوار نخستین پیام آور صلح و خرد و یکتاپرستی جهان طبعیت را مهم ترین عامل بقای انسان می شمارند . احترام به پاسداری از آن بخشی از مشهورترین پندهای زرتشت به مردمان است .

طبيعت و درختان زيباي مرند آذربايجان

باغ لاله ها در جاده چالوس

زرتشت پیروانش را امر نمود که خاک , آب و باد را پاک نگهدارند . پاک کننده اصلی خورشید است . در مکانهایی که خورشید راه ندارد باید آتشی روشن کنند تا پاکی از وجود آتش به آن مکان راه یابد . آب را هیچکس نبایستی آلوده کند زیرا از بزرگ ترین گناهان به حساب می آید . و اگر کثافتی در آب دیدند باید داخل آب شوند و آن را بیرون بکشند . (1)

طبيعت رويايي منطقه داماش

چه بدحال است زمینی که زمان متمادی بدون بذر مانده است و در انتظار کشاورزی ماهر می باشد . همانند دوشیزه ای است که زمان طولانی بی فرزند است و در اشتیاق شوهر خوب است . (2)

در اوستا چنین آمده است : ای آفریننده جهان مادی , ای یگانه مقدس , چهارمین مکانی که زمین شاد و خوشبخت است کجاست ؟ خداوند فرمود : آنجایی که گله ها و رمه ها روزبروز به حداکثر رسند . (3)

پادشاهان بزرگ ایران احترام و جایگاه والایی را برای طبیعت و کشاورزی قائل بودند . به طوریکه هرودوت نوشته است خشایارشاه در راه سفر خود در آسیای صغیر به یک درخت سرو کهن برخورد . طوری پادشاه از دیدن این درخت خشنود شد که فرمان داد طلاهای بسیاری بر روی آن گذارند و سربازی را جهت محافظت از آن قرار داد (4) .

نماي بازسازي شده از طبيعت اطراف كاخهاي پارسه ( تخت جمشيد )

اردشیر دوم هخامنشی نیز حکایتی بسیار زییا و در خور تامل دارد : روزی لشگریان اردشیر در راه به بوستان از درختان برخوردند و شب هنگام از سرمای زیاد پادشاه فرمان داد برای گرم کردن خود مقداری از درختان را قطع کنید تا وسایل گرما مهیا سازید ولی لشگریان سرمای زمستان را به جان خریدند تا مانع ا زقطع درختان مفید شوند . (5)

كسي كه در دشتهاي خشك و پهناور ايران سفر كرده باشد تقدس درخت و آب و گياه را به خوبي ميتواند حس كند . پس از فرسنگها راه پيمايي از فراز پشته اي و گردنه اي محيط كوچك سبزي پديدار مي شود كه همچون نگيني بر پهنه دشت هاي خشك و سوخته نشسته است . اين احساس از ديرباز در ميان مردم ايران وجود داشته و در آنان حالتي تقدس آميز نسبت به گياه و سبزه و درختان پديد آورده است . اقوام روستايي و گله پرور ايراني از هنگامي كه پاي به عرصه گيتي گذاشتند و در منطقه فلات ايران مشغول به كشاورزي شدند در كنار رودها و آباداني ايجاد نمودند و به مرور زمان تمدن و شهر نشيني را با خود همراه كردند . تمدن هاي بيش از دو هزار سال پيش ايراني همچون شهرنشيني هگمتانه , شهر سوخته سيستان , بابل , شوش , جيرفت و . . . با سيستم هاي مدرن آن روزگار مايه مباهات تاريخ و تمدن جهان محسوب مي شود .

عشاير دلير بختياري ايران

در دو سوم سرزمين ايران درخت و گياه به آساني به دست نمي آيد و گاهي درختي كه شاخي بر مي آورد و سايه اي مي افكند حاصل دسترنج چندين نسل گذشته است كه فرسنگها در دل زمين قنات ايجاد كرده اند و يا آب از چاه هاي گود بيرون مي آوردند و گاه شبها و نيمه شبها براي آبياري آن بيدار كشيدند فقط و فقط به اين عشق كه درخت رشد كند و هم سرزمينشان آباد و خرم باشد و هم ميوه هاي آن مايه رفاه سطح زندگيشان شود .

به همين روي حاصل چنين دسترنجي مشقت بار ولي زيبا و دلنشين نيز تقدس آميز هم خواهد بود . درختاني همچون چنار , سرو و انار كه كم و بيش عمر درازي دارند در فرهنگ و تاريخ ايران پس از گذر زمانهاي طولاني مورد ستايش نيز قرار مي گرفته است . همچون سرو ابركوه كه عمري بالغ بر هشت هزار سال را بر آن تخمين ميزنند . درختان ديگري نيز در ايران هستند كه عمرهاي دو يا سه هزار سال دارند و مردم براي برآورده كردن نيايشهايشان به آنها روي مي آورند . در برخي از نواحي جنوبي ايران نخلها را داراي نوعي زندگي مي دانند كه ميان انسان و گياه رابطه برقرار كرده است و با درختان كم بار سخن ميگويند و آنها را به باروري بر مي انگيزند . بسياري از ما به ده ها و روستاهاي مختلف ايران سفر كرده ايم و با چشمان خود ديده ايم كه هنگامي كه شخصي شهر نشين بدون توجه به اعتقادات مردمان آن سامان به راحتي بر روي گياهان و سبزه هاي روستاييان پاي مي گذارند و شاخه هاي درخت آن منطقه را براي تنوع از تنه جدا ميكنند برخورد مردمان آنجا با چه شيوه اي سخت و تنبيهي مي باشد .

طبيعت زيباي فلات ايران در افغانستان

به همين جهت است كه در دين كهن ايراني كشاورزي و كاشت درختان يكي از اركان دين و فرهنگ ايراني محسوب مي شود كه در همه كتب به آن اشاره و سفارش شده است . درخت از ديرباز در ايران مقدس بوده است و در نقش هاي مختلف تاريخي ايران نقش درخت زندگي يكي از مظاهر مذهبي بوده است كه از دورانهاي پيش از تاريخ تا پس از ساسانيان همواره از نگاره درختان براي تزيين و نقش آفريني اشياء استفاده ميكرده اند . هنوز هرجا كه تك درخت اناري بر سر پشته اي روئيده است , مورد پرستش مردم آنجا مي باشد و دستان نيازمند مردن بر آنها گره ها مي زنند . تشویق به کشاورزی و آبادانی طبیعت و کشور از مهم ترین خصوصیات ایرانیان در آبادانی کشور است . آمده است که پولیب گفته است :

شاهان هخامنشی به مردمانی که زمینی را به زراعت گماشتند پادشاه آن زمین را تا پنج نسل پس از وی به نام او می نمودند. (6)

طبيعت و شكوفه هاي زيباي درختان در منطقه آبيدر كردستان

گزنفون در سال 445 پیش از میلاد درباره احترام به طبیعت در نزد ایرانیان می گوید : ایرانیان آب دهان خود را به زمین نمی اندازند . بینی خود را در مقابل چشم دیگران پاک نمی کنند . هرگز بدن خود را با آب رودخانه نمی شورند . زیرا آب و آتش و خاک از مظاهر قدرت و نماد خداوند است در نزد ایشان . پس شخصی که بدن خود را با آب رودخانه می شورد به این معنی است که به نعمتهای خداوند بی احترامی کرده است و آب ( مایه نجات بخش زندگی ) را آلوده کرده است . در نتیجه ممکن است عده ای از آن آب بنوشند و مردمان بیمار و رنجور و از کار افتاده شوند و در نتیجه نسل به نسل ایرانی رو به زوال برود . (7)

در فرهنگ ایرانی کودکان در سنین پایین با طبیعت , گیاهان و حشرات آشنا می شوند و این به موجب دین کهنشان است . به موجب دین ایرانی مردم باید در پرورش گیاهان مفید کوشا باشند و گیاهان مضر و حیوان موذی را براندازند. (8)

ارزش درخت در نزد نياكان ما چنان بوده است كه اگر كسي درختي را مي شكسته مي بايست به جرم اين كار مبلغي را بپردازد و يا به جاي آن چندين درخت بنشاند . مظهر بركت خانواده شاخه هاي چيده شده درختان بوده است كه به صورت دسته هاي كوچك از تركه درختان به هنگام نيايش و يا غدا خوردن بدست گرفته مي شده است . ماجراي سرو كشمر و تقدس آن در ادبيات و تاريخ ايران مشهور است و در شاهنامه و بسياري از كتابهاي تاريخ ذكر آن رفته است , به صورتيكه زرتشت درختي سرو در كشمر كاشت كه به قول دقيقي چنان كهنه شده بود كه كمند بر گرد آن نگشتي و متوكل عباسي به طاهربن عبدالله حاكم خراسان نامه نوشت و از او درخواست كرد كه سرو را قطع كند و تنه آن را براي ساخت كاخي به دربار عباسيان در بغداد ببرند .

ايرانيان پس از شنيدن اين خبر حاضر شدند پنجاه هزار درهم بدهند تا اين درخت بريده نشود ولي طاهر كه از تبار تازيان بود نپذيرفت و درخت را بريدند . هنگام افتادن درخت زمين لرزيد و كاريزاها خلل يافت و گويند كه آن سرو تا آن روزگار 1450 سال عمر كرده بوده و دور تنه آن به اندازه 28 تازيانه بوده كه به هنگام قطع آن پرواز پرندگاني كه در آن خانه كرده بودند سياه گشت . شاخه هاي اين سرو بزرگ را بر 1300 شتر بار كردند و به بغداد نزد خليفه ستمگر تازي بردند . ولي هنگاميكه درخت به نزديكي بغداد رسيد متوكل خليفه عباسي كشته شده بود . (9)

اين داستان را كه بسياري از تاريخ نويسان نقل كرده اند هرچند ممكن است اغراق آميز باشد ولي گوياي احترامي است كه ايرانيان نسبت به درخت ها و به ويژه درختهاي كهنسال داشته اند . پادشاهان هخامنشي به پرودن درختان توجه خواصي داشته اند و در پيرامون كاخهاي بزرگ خود باغهاي سرسبز و پردرخت در دل دشت هاي كم آب ايجاد ميكرده اند كه به آنها پرديس گفته مي شده است و واژه پارادايز يوناني نيز از همين واژه پارسي پرديس برداشت شده است . (10)

طبيعت زاگرس

طبيعت زيباي منطقه قلعه بابك در كليبر آذرآبادگان

گزنفون مورخ نامي يونان در كتاب اكونوميك (11) آورده است كه كوروش كوچك برادر اردشير هخامنشي , هنگاميكه ليزاندر فرستاده متحدان را پذيرفت , وي را به پرديس خود برد و درختان زيباي خود را به او نشان داد. ليزاندر از ديدن درختان زيبايي كه ايرانيان در زمان هخامنشي پرورش داده بودند و همگي با نظم و فاصله اي معين كاشته شده بود و بوي عطر از آن بر مي آمده مبهوت شده بود و با شگفتي مي گويند كه من از اين همه زيبايي در شگفت مانده ام و كسي را كساني را كه اين باغ را براي تو چنين زيبا آراسته اند تحسين ميكنم . كوروش كه از اين تحسين شاده شده بود گفت ليزاندر همه اين فاصله ها را خود من اندازه گرفته ام و برخي را نيز خودم كاشته ام . اين ماجرا حكايت از اهميت كاشت درخت و ارزش والاي آن نزد ايرانيان دارد .

باغ زيباي ارم در شيراز

ايرانيان با احترامي كه براي درخت ميگذاشته اند توانسته بودند پهنه هاي سر سبز و وسيعي را در سرزمين خشك فلات ايران از افغانستان و تاجيكستان تا كردستان عراق و از تركمنستان كنوني تا بحرين پديدار كنند كه موجب شگفتي بوده است . به طوريكه تا صدسال پيش بسياري از كويرهاي خشك و بي درخت كنوني ايران , مملو از پوششهاي گياهي همراه با درختان تنومند مي بوده كه جهانگردان اروپايي نيز بارها به آن اشاره نموده اند كه در سايه آنها راه را مي پيموده اند ولي متاسفانه امروز از آن جنگلهاي باشكوه و سرسبز چيزي باقي نمانده است و تنها تك درختان كهنسال گز يا تاغ گواه آباداني اين دشت هاست و اين حاصل كم توجهي به آيين نياكان است كه امروز چنين شده ايم و به آداب و رسوم گذشتگان بي اعتنايي كرده ايم .

آرامگه زيباي عطار نيشابوري عارف بزرگ ايراني - نيشابور در ميان درختان

بن مايه اين پژوهش :

1 - زرتشت پیامبری که از نو باید شناخت برگ 211

2 - وندیداد , فرگرد سوم فقره 24

3 - وندیداد , فرگرد سوم , قسمت یکم , فقره 5

4 - Herodottus 8:31

5 - تعلیم و تربیت در ایران باستان برگ 255

6 - ایران باستان , حسن پیرنیا برگ 1502

7 - کوروپدیا , اثر گزنفون , برگ 10

8 - Dhalla,m.m Zoroasterian Civilization , Newyork

9 – ايرانويچ – اثر زنده ياد استاد دكتر بهرام فره وشي . انتشارات دانشگاه تهران

10 - گفتار بهشت در كتاب فروري – انتشارات دانشگاه تهران برگ 133

11 - Economique – IV par Xenophon

گردآوری و پژوهش از ارشام پارسي , برداشت این نوشتار با ذکر نام و آدرس پایگاه آريارمن است .

........................................................................................................................................

بازگشت به برگ نخست